De poort van de hoop. Cubaanse dokters in Guatemala, een verhaal van Zuid-Zuid ontwikkelingssamenwerking.

De poort van de hoop is de titel van het boek dat de Cubaanse journalist Ronal Suárez schreef over de Cubaanse medische brigade in Guatemala. Tien jaar geleden bracht hij ruim drie maanden door in Guatemala, om verslag uit te brengen van het werk van de Cubaanse gezondheidswerkers in la tierra del Quetzal.

De titel verwijst naar de anekdote van een dokter die voor het eerst op weg is naar de gezondheidspost waar hij de komende jaren zal werken. Zoals zijn andere collega’s, zal hij aan de slag gaan in een godverlaten dorp in de bergen, waar de bevolking tot voor kort geen toegang had tot medische hulpverlening. Na een lange tocht per jeep en de laatste kilometers te voet, vraagt hij de weg aan voorbijgangers die de tegengestelde richting uitlopen. “Je bent aangekomen bij de poort van de hel”, zeggen ze hem. “Vanaf nu zal het de poort van de hoop zijn”, antwoordt de Cubaanse dokter.

Geschiedenis

De orkaan Mitch betekende het startschot voor de brigade. Na de desastreuze doortocht van de orkaan, bood Cuba onmiddellijk hulp aan. Men stuurde een contingent van 21 dokters, die in de maanden daarna zou uitgroeien tot een 500 man tellend ‘wit leger’. In tegenstelling tot sommige Westerse landen, beperkte Cuba zich niet tot noodhulp. Men bouwde duurzame gezondheidsposten uit in de moeilijkst bereikbare dorpjes, waar voorheen geen dokters waren. Tegelijkertijd krijgen jonge Guatemalteken de kans om gratis doktersstudies te volgen aan de Latijns-Amerikaanse School voor Geneeskunde in Cuba. De uiteindelijke bedoeling is dat de overgrote meerderheid van Cubaanse dokters in Guatemala vervangen zullen worden door de in Cuba opgeleide Guatemalteekse dokters.

Werk

In Guatemala zelf doen de Cubaanse dokters meer dan louter medisch werk. Men neemt het preventief gezondheidsmodel – dat zeer dominant is in het land van herkomst – mee naar ginder en probeert oorzaken van ziektes weg te nemen. Een eerste taak van vele dokters was het bouwen van latrines, om infectieziekten drastisch te verminderen. Toch, zo geven de dokters aan, is de preventieve aanpak niet altijd even makkelijk in een land waar delen van de bevolking lijden onder voedseltekort en de overheid de aanpak van armoede niet als een prioriteit behandelt. Desondanks slaagde men erin om de kindersterfte in twee jaar tijd te halveren in de gebieden waar de Cubaanse dokters actief zijn.
Dokters getuigen dat de indigenabevolking oorspronkelijk wantrouwig stond tegenover de Cubaanse dokters. Logisch, gezien deze bevolkingsgroep in de afgelopen vijf eeuwen niet veel positiefs heeft kunnen verwachten van buitenstaanders. Maar eens er concrete resultaten kwamen, verdween dit wantrouwen als sneeuw voor de zon. Ondertussen zijn in zowat alle gezondheidsposten ook lokale jongeren actief die diverse taken op zich nemen, zoals vorming voor de dorpsbewoners, het nemen van bloeddruk, temperatuur en hartslag en vertaler tolk moeten spelen bij oudere patiënten die het Spaans niet machtig zijn.

Recente ontwikkelingen

In 2005 startten Venezuela en Cuba Operación Milagro, met als bedoeling tegen 2016 aan zes miljoen mensen hun zicht terug te geven door middel van een chirurgische ingreep. Deze gratis oogoperaties zijn in de eerste plaats bedoeld voor de armen in Latijns-Amerika (maar ook in streken in Afrika en Azië) die geen geld hebben om de operatie zelf te betalen. In Guatemala werd hiervoor een nieuw hospitaal geopend in San Cristobal, Alta Verapaz. Het leverde de Cubaanse brigade in Guatemala in de krant Siglo 21 de prijs op van ‘persoonlijkheid van het jaar’ in 2006. In 2008, nadat 40 000 Guatemalteken een gratis operatie hadden ondergaan, kreeg Operación Milagro de Orden del Quetzal uitgereikt door toenmalig president Álvaro Colom. In februari 2011 keerden vijfendertig Guatemalteekse recent afgestudeerde artsen terug van Havana naar Guatemala om zich in te schakelen in Operación Milagro in hun moederland.

Zuid-Zuid samenwerking

Het verhaal van de Cubaanse dokters in Guatemala toont aan dat Zuid-Zuid samenwerking een verbetering kan brengen in het lot van duizenden armen in de derde wereld. En in tegenstelling tot het Noorden, legt Havana – of de andere ALBA partners – geen eisen of voorwaarden op bij het verlenen van hulp aan de buurlanden. Men werkt in een kader van wederzijds respect voor elkaars tradities, cultuur en economisch en politiek ontwikkelingsmodel. Tegelijkertijd toont de aanwezigheid van de Cubaanse dokters in Guatemala aan dat een andere wereld mogelijk is. De recente presidentsverkiezingen tonen aan dat deze weg in Guatemala weliswaar nog lang is, maar zoals Bob Marley al zong in de jaren ’70 – hierbij Lincoln parafraserend – : “You can fool some people sometimes, but you can’t fool all the people all the time”.